16 września 1915 roku w Bicas w Brazylii urodził się Tadeusz Koszarowski (1915-2002) – wielka postać polskiej onkologii. Lekarz, chirurg, onkolog, naukowiec, profesor nauk medycznych, utalentowany organizator i wizjoner, społecznik, humanista, sportowiec.

Ojciec chirurgii onkologicznej w Polsce i inicjator ustanowienia jej jako odrębnej specjalizacji. Z Instytutem Onkologii w Warszawie związany był od 1941 roku. Po wojnie pełnił funkcję pełnomocnika dyrektora Instytutu, Franciszka Łukaszczyka, do spraw odbudowy, zastępując Hannę Kołodziejską-Wertheim. Był organizatorem i kierownikiem pierwszego Oddziału, a później Kliniki Chirurgii Onkologicznej (wówczas Instytutu Radowego). Wieloletni wicedyrektor (1952-1972), a następnie dyrektor Instytutu (1972-1985).

Inicjator, orędownik i twórca Centrum Onkologii na Ursynowie. Autor oryginalnych programów profilaktyki, diagnozowania i leczenia nowotworów. Był także inicjatorem badań epidemiologicznych i twórcą nowoczesnych struktur opieki onkologicznej opartej na pełnoprofilowych, interdyscyplinarnych ośrodkach i ogólnopolskiej sieci placówek. Autor definicji terminu „onkologia” w polskiej medycynie oraz pionierskich podręczników i monografii.

Odznaczony m.in. Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski oraz medalami Gloria Medicinae i Medicus Magnus. Członek Honorowy Polskiego Towarzystwa Lekarskiego, Towarzystwa Chirurgów Polskich, Polskiego Towarzystwa Onkologicznego, Polskiego Towarzystwa Chirurgii Onkologicznej i Polskiego Towarzystwa Onkologii Klinicznej.

Swoim uczniom i współpracownikom przekazywał, że leczy się nie chorobę nowotworową, ale człowieka. Rozwój onkologii w Polsce na zawsze pozostanie związany z jego wszechstronną i charyzmatyczną osobą.​

 

Zarys biografii

Tadeusz Koszarowski urodził się 16 września 1915 r. w Bicas w Brazylii, w rodzinie zamożnych polskich emigrantów, jako syn Walerego Koszarowskiego i Stanisławy z domu Lisieckiej. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości rodzice wraz z Tadeuszem i jego starszym bratem Władysławem powrócili do kraju. W Warszawie przyszła na świat najmłodsza z rodzeństwa, Maria. Małżeństwo Koszarowskich rozpadło się, a matka związała się z szanowanym lekarzem, ginekologiem, doktorem Władysławem Janczewskim, który w późniejszych latach stał się dla Tadeusza wielkim wzorem. W dużej mierze ze względu na szacunek, jakim darzył ojczyma, postanowił później wybrać medycynę.

Po rozstaniu rodziców początkowo decyzją sądu wychowaniem synów zajął się ojciec, jednak w roku 1925 postanowił wrócić do Brazylii. Przez trzy lata chłopcy mieszkali w internacie Gimnazjum Księży Marianów na Bielanach. Później szczęśliwie zamieszkali z matką, ojczymem i siostrą. Tadeusz Koszarowski ukończył Państwowe Gimnazjum Męskie im. Tadeusza Reytana. Był bardzo zdolnym uczniem i utalentowanym sportowcem. Grał w koszykówkę i siatkówkę w klubie WKS Legia, był działaczem YMCA i harcerzem. Z drużyną koszykówki dwukrotnie zdobył srebrny medal na akademickich olimpiadach w Budapeszcie (1935) i Paryżu (1937).

W 1939 r. ukończył Wydział Lekarski Uniwersytetu Józefa Piłsudskiego w Warszawie. W czasie kampanii wrześniowej znalazł się w grupie gen. Franciszka Kleeberga. Przebywał krótko w niewoli. Mama i siostra wraz z przybraną siostrą cioteczną zginęły podczas bombardowania w „czarny poniedziałek” 25 września 1939 r. Z ich rodzinnego domu pozostały zgliszcza. Po powrocie do Warszawy Tadeusz rozpoczął pracę w Szpitalu Wolskim, gdzie też zamieszkał. Został asystentem Oddziału Chirurgicznego pod kierunkiem dr. Józefa Piaseckiego (zamordowanego później podczas Rzezi Woli). Współpracował z Leonem Manteufflem, z którym połączyła go serdeczna przyjaźń. Za namową Manteuffla, który popołudniami pracował jako konsultant i chirurg w Instytucie Radowym, Tadeusz Koszarowski trafił na Wawelską. W tamtym czasie w Instytucie chirurgia odgrywała rolę co najwyżej pomocniczą, a chirurgia onkologiczna jako dyscyplina medyczna jeszcze de facto nie istniała.

Pracując w Szpitalu Wolskim Koszarowski zaangażował się w działalność konspiracyjną. Brał też udział w tajnym nauczaniu medycyny. W 1941 roku rozpoczął staż internistyczny w klinice prof. Witolda Orłowskiego, a później także ginekologiczny u prof. Adama Czyżewicza. Popołudniami nadal pracował w Instytucie Radowym.

W listopadzie 1943 r. został wraz z bratem aresztowany i osadzony na Pawiaku. Cudem ocalał z masowej egzekucji więźniów przeprowadzonej w odwecie za zamach na Franza Kutscherę. Wkrótce potem został zwolniony, najpewniej dzięki staraniom władz konspiracyjnych, chociaż nigdy nie dowiedział się, komu zawdzięczał ocalenie.

Wybuch Powstania Warszawskiego zastał Tadeusza Koszarowskiego na Pradze. Na terenie fabryki Wedla, gdzie wówczas pracował, zorganizował punkt opatrunkowy. Po upadku Powstania na prawym brzegu Wisły pracował w Szpitalu Przemienienia Pańskiego, który ewakuowano na Grochów. Tam też zaangażował się w tworzenie tzw. Akademii Boremlowskiej, pierwszej powojennej szkoły wyższej w Warszawie. Na skutek ran odniesionych w Powstaniu zginął jego ukochany starszy brat i najbliższy przyjaciel – Władysław.

W grudniu 1944 r. objął funkcję dyrektora Wydziału Szpitalnictwa, początkowo dla Pragi, a później również dla lewobrzeżnej Warszawy. Nadzorował odbudowę zniszczonych szpitali. Pod koniec 1945 roku, gdy ówczesna pełnomocnik dyrektora ds. odbudowy Instytutu Radowego, dr Hanna Kołodziejska-Wertheim wyjechała do Stanów, aby organizować pomoc z UNRR-y, przejął również jej obowiązki. Powrócił do pracy w Szpitalu Wolskim do doskonałego zespołu kierowanego przez doc. Leona Manteuffla.

W połowie 1946 roku wyjechał na stypendium do Szwecji. Pracował w Karolinska Institutet, najpierw w Radiumhemmet u prof. Elisa Brevena, później w Klinice Chirurgicznej pod okiem prof. Johna Hellströma, a następnie w Sabbatsberg Hospital u światowej sławy prof. Clarence’a Crafoorda. Zdobył tam cenne doświadczenie, a po powrocie do Warszawy dzielił się wiedzą i z powodzeniem wdrażał wiele zupełnie nieznanych w kraju  rozwiązań.

Od 1948 r. organizował działalność chirurgiczną (nadal popołudniami) w Instytucie przy ul. Wawelskiej. Mimo niezwykle trudnych warunków wprowadzał z powodzeniem nowe techniki operacyjne. Pierwsze wycięcie płuca z powodu raka Koszarowski przeprowadził zaledwie 4 lata po pierwszej w Polsce pneumonektomii wykonanej przez Leona Manteuffla w Szpitalu Wolskim (29 lipca 1947 r.; podczas tej operacji Koszarowski asystował, pełniąc funkcję tzw. „szokowego”). Pod jego kierunkiem działalność chirurgiczna w Instytucie zaczęła się dynamicznie rozwijać, jeszcze zanim powstał Oddział z prawdziwego zdarzenia. Wykonano pierwsze doszczętne operacje w nowotworach odbytnicy i odbytu, wprowadzono elektrochirurgię, operacje doszczętne w nowotworach ginekologicznych, resekcje tkanki płucnej i przełyku czy nowatorskie wówczas przetoczenia osocza.

W 1953 r. Koszarowski zorganizował w Instytucie pełnoprawny etatowy oddział z działalnością operacyjną od godzin porannych i dyżurami. Oddział ten (a później Klinika) Chirurgii Onkologicznej stał się głównym ośrodkiem szkolenia w tej dziedzinie w kraju. W kolejnych latach inicjowano m.in. wyłuszczenia kończyn, usuwanie węzłów przymostkowych w raku piersi czy usuwanie nadnerczy w zaawansowanym stadium tego nowotworu. Początkowo znieczulenia wykonywali sami chirurdzy, w 1959 r. zatrudniono pierwszego w Instytucie anestezjologa. Szczegółowy opis pionierskich w skali kraju osiągnięć opisano w pracy Andrzeja Kułakowskiego i Edwarda Towpika “Czterdzieści lat Oddziału i Kliniki Chirurgii Instytutu Onkologii w Warszawie” (Nowotwory 1994; 44: 252-260).

Tadeusz Koszarowski uzyskał doktorat w 1948 r., docenturę w 1954, a tytuł profesora – w 1961. Od 1952 roku pełnił funkcję wicedyrektora Instytutu, a od roku 1972 – dyrektora. Pełnił tę funkcję do roku 1985, gdy przeszedł na emeryturę.

Sformułowana w latach 50. przez prof. Tadeusza Kosza­rowskiego definicja onkologii jako nauki o etiologii, patologii, epidemiologii, zapobieganiu i wczesnym wykrywaniu nowotwo­rów złośliwych, skojarzonym leczeniu chorych na raka, opiece nad nieuleczalnie chorymi oraz organizacji walki z rakiem stała się podstawą ukształtowania i wyodrębnienia onkologii jako odrębnej dziedziny medycyny, wyznaczenia formalnych zasad gromadzenia danych epidemiologicznych i sformułowania założeń struktury i organizacji opieki onkologicznej w kraju –  ujmowanej w kolejne programy koordynowane przez Instytut.

Poza chirurgią onkologiczną prof. Koszarowski inicjował w Polsce nową dziedzinę – epidemiologię nowotworów. Zorganizował pierwszy w kraju Centralny Rejestr Nowotworów (1952), a później Zakład Organizacji Walki z Rakiem i objął jego kierownictwo. Z jego inicjatywy powstały też pracownie epidemiologicznych w Oddziałach w Gliwicach i Krakowie.

Uzyskane dane o gwałtownie rosnących zachorowaniach na nowotwory i prognozy do końca XX wieku wskazywały na konieczność powstania nowego ośrodka walki z rakiem. Prof. Koszarowski już w latach 60. planował powstanie ogólnopolskiej sieci placówek onkologicznych i dużego, nowoczesnego Instytutu Onkologii w Warszawie. Pozostawał w tej kwestii w sporze z ówczesnym dyrektorem Instytutu prof. Władysławem Jasińskim, który postulował rozbudowę i modernizację siedziby Instytutu przy ulicy Wawelskiej.

Opracowana przez prof. Koszarowskiego koncepcja organizacji walki z rakiem polegająca na tworzeniu pełnoprofilowych ośrodków (comprehensive cancer center), skupiających wysokiej klasy specjalistów wielu dziedzin oraz najwyższej jakości specjalistyczny sprzęt – ośrodków prowadzących zarazem działania naukowe, profilaktyczne, diagnostyczne i lecznicze oraz organizacyjne – uznana została za optymalną w zwalczaniu nowotworów i pozostaje nadal aktualna.

Po pokonaniu licznych przeszkód ze strony ówczesnych władz, ale też własnego środowiska, w styczniu 1972 r. został powołany na pełnomocnika Ministra Zdrowia ds. budowy Centrum Onkologii. Został wówczas również Dyrektorem Instytutu. Przebieg trwających kilka dekad starań, zabiegów dyplomatycznych i wysiłków organizacyjnych, które doprowadziły do powstania nowoczesnego kompleksu na warszawskim Ursynowie, prof. Tadeusz Koszarowski opisał w książce „Dać świadectwo prawdzie”. Ten największy w kraju i kluczowy ośrodek onkologiczny powstał w ogromnej mierze dzięki jego wizji, determinacji i niezwykłemu talentowi. Profesor Koszarowski, nie tylko opracował jego koncepcję, lecz także, wykorzystując niezwykłe zdolności dyplomatyczne i charyzmę, potrafił przekonać do jego realizacji ówczesne władze, a zarazem zjednać sobie liczne i często ideowo bar­dzo odległe środowiska.

Profesor był osobą wszechstronną i bardzo aktywną. Był posłem na sejm, członkiem Rady Naukowej Instytutu Onkologii i Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia, wieloletnim konsultantem krajowym ds. onkologii, członkiem Komitetu Odbudowy Zamku Królewskiego w Warszawie, członkiem Rady Konsultacyjnej przy Przewodniczącym Rady Państwa, Prezesem Polskiego Towarzystwa Lekarskiego i Przewodniczącym Rady Polskich Towarzystw Lekarskich. Po reaktywowaniu YMCA (Young Men Christian Association) w Polsce w 1990 r. został wybrany na Prezesa Rady Krajowej.

Otrzymał liczne odznaczenia, w tym Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski oraz najważniejsze medale polskiego świata lekarskiego – Gloria Medicinae i Medicus Magnus. Został Członkiem Honorowym Polskiego Towarzystwa Lekarskiego, Towarzystwa Chirurgów Polskich, Polskiego Towarzystwa Onkologicznego, Polskiego Towarzystwa Chirurgii Onkologicznej i Polskiego Towarzystwa Onkologii Klinicznej.

Oprócz niezwykłego dorobku naukowego i niekwestionowanych zasług dla polskiej onkologii był też bardzo ceniony jako pedagog i mentor. Z wielkim szacunkiem odnosił się zarówno do pacjentów, jak do współpracowników – niezależnie od ich pozycji. Do końca życia interesował się pracą Instytutu i kondycją opieki onkologicznej w kraju. Profesor Tadeusz Koszarowski zmarł 17 sierpnia 2002 roku w Warszawie.

 

 

Piśmiennictwo

Ciesielska M. W hołdzie Profesorowi Tadeuszowi Koszarowskiemu w stulecie Jego urodzin, Nowa Med 2015; 22: 98-103.

Koszarowski T. Urywki wspomnień. Towpik E. (red.) Nowotwory; Warszawa 2006.

Koszarowski T: Dać świadectwo prawdzie. Historia tworzenia i budowy Centrum Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie. Towpik E (red.), Społecz­ny Komitet Budowy Centrum Onkologii, Warszawa 1998.

Kułakowski A, Towpik E. Czterdzieści lat Oddziału i Kliniki Chirurgii Instytutu Onkologii w Warszawie. Nowotwory 1994; 44: 252-260.

Kułakowski A, Towpik E: Surgical oncology in Poland. Eur J Surg Oncol 1991; 17: 561-62.

Meder J, Towpik A, Walewski J. An outline of the history of the Oncology Institute in Warsaw, on the 90th anniversary of its opening. Nowotwory J Oncol 2022; 72: 139–154.

Towpik E. Rozmowa z prof. dr. hab. med. Tadeuszem Koszarowskim, nestorem polskiej onkologii. Nowotwory 2000; 50: 377-381.

Towpik E. Tadeusz Koszarowski – wielka postać polskiej onkologii. Postępy Nauk Medycznych. T. XXIV. 2011; nr 2, 84-87

Wronkowski Z. Profesor Tadeusz Koszarowski – twórca polskiej myśli onkologicznej, ze szczególnym uwzględnieniem epidemiologii i organizacji walki z rakiem. Nowotwory J Oncol 2002; 52: 564-68.​